با شروع پاییز، نام یکی از جشن‌های قدیمی ایران دوباره شنیده می‌شود؛ جشن مهرگان. جشنی که در طول تاریخ با مفاهیمی مانند مهر و دوستی، آغاز پاییز، برداشت محصول و روایت‌های اساطیری ایران پیوند خورده است.
مهرگان را گاهی در کنار نوروز از مهم‌ترین جشن‌های ایرانی می‌دانند. با این تفاوت که نوروز با آغاز بهار و زنده شدن طبیعت همراه است و مهرگان در روزهای آغازین پاییز و هم‌زمان با پایان بخشی از فعالیت‌های کشاورزی برگزار می‌شده است.
این جشن در دوره‌های مختلف شکل‌های متفاوتی داشته و تاریخ دقیق برگزاری آن نیز در منابع مختلف یکسان نیست. با این حال، اهمیت مهرگان فقط به قدمت آن محدود نمی‌شود؛ این آیین هنوز هم در میان برخی جوامع برگزار می‌شود و در سال ۲۰۲۴ به صورت مشترک برای ایران و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شده است.
جشن مهرگان چیست؟
مهرگان یکی از جشن‌های کهن ایرانی است که نام آن با «مهر» یا «میترا» ارتباط دارد. واژه مهر در فرهنگ ایرانی معانی گوناگونی مانند دوستی، محبت، روشنایی و پیوند داشته و در متون کهن نیز جایگاه مهمی پیدا کرده است.
در گاه‌شماری قدیم، بسیاری از روزهای ماه نام مخصوص خود را داشتند. زمانی که نام روز و نام ماه یکی می‌شد، آن روز را جشن می‌گرفتند. روز شانزدهم هر ماه «مهر» نام داشت و قرار گرفتن مهرروز در مهرماه یکی از مبناهای برگزاری مهرگان بوده است.
با این حال، مهرگان فقط یک مناسبت تقویمی نبود. این جشن به مرور با پایان فصل برداشت، سپاسگزاری برای محصولات کشاورزی، گردهمایی و شادی نیز پیوند پیدا کرد.
مهرگان چه زمانی برگزار می‌شود؟
یکی از سوالات رایج درباره این جشن این است که مهرگان دقیقاً چه روزی است؟
پاسخ کاملاً یکسانی برای این سؤال وجود ندارد، زیرا گاه‌شماری ایرانی در طول تاریخ تغییر کرده است. در گاه‌شماری سنتی، مهرگان با روز مهر از ماه مهر، یعنی شانزدهمین روز ماه، ارتباط دارد. در برخی تقویم‌ها و شیوه‌های امروزی، تاریخ‌های دیگری از جمله دهم مهر نیز برای آن ذکر شده است.
از سوی دیگر، برخی روایت‌های تاریخی مهرگان را بیشتر با آغاز ماه مهر و اعتدال پاییزی مرتبط می‌کنند. به همین دلیل در منابع مختلف ممکن است از اول، دهم، چهاردهم یا شانزدهم مهر به عنوان زمان مرتبط با این جشن یاد شود. امروزه نیز مراسم مهرگان در نقاط مختلف الزاماً در یک روز برگزار نمی‌شود. در پرونده جهانی این آیین، بازه‌ای از ۲ اکتبر تا ۲ نوامبر برای برگزاری مراسم در جوامع مختلف ایران و تاجیکستان ذکر شده است.
بنابراین بهتر است مهرگان را بیش از آنکه فقط به یک تاریخ ثابت محدود کنیم، جشنی پاییزی بدانیم که شکل و زمان برگزاری آن در دوره‌ها و مناطق مختلف تغییر کرده است.
چرا مهرگان با پاییز ارتباط دارد؟
یکی از دلایل اهمیت مهرگان، ارتباط آن با زندگی کشاورزی است.
در گذشته بخش بزرگی از زندگی مردم به فصل‌های کشت و برداشت وابسته بود. آغاز پاییز برای کشاورزان فقط تغییر آب‌وهوا نبود؛ دوره‌ای بود که بخش زیادی از محصول جمع‌آوری شده و یک سال کاری کشاورزی به پایان نزدیک می‌شد.
به همین دلیل فصل پاییز زمان مناسبی برای استراحت، جشن و شکرگزاری بود. این ارتباط با کشاورزی در شکل امروزی مهرگان نیز دیده می‌شود و بخش مهمی از مراسم به محصولات زمین و قدردانی برای برداشت سالانه مربوط است.
از این زاویه، شباهتی جالب میان نوروز و مهرگان وجود دارد: نوروز در آستانه بهار و مهرگان در آغاز پاییز قرار دارد؛ دو نقطه مهم در چرخه طبیعی سال.
داستان فریدون و ضحاک و ارتباط آن با مهرگان
مهرگان فقط یک جشن کشاورزی نیست و در اسطوره‌های ایرانی نیز جایگاه مهمی دارد.
یکی از مشهورترین روایت‌های مرتبط با این جشن، داستان پیروزی فریدون بر ضحاک است. در روایت‌های تاریخی و ادبی، روز مهرگان با شکست ضحاک، به بند کشیده شدن او و آغاز پادشاهی فریدون ارتباط پیدا کرده است.
این داستان در شاهنامه نیز بازتاب دارد. در روایت فردوسی، با پادشاهی فریدون جشنی در آغاز ماه مهر برپا می‌شود و مردم پس از پایان دوران ظلم و آشفتگی به شادی می‌پردازند.
همین روایت باعث شده مهرگان در ادبیات فارسی علاوه بر طبیعت و پاییز، نمادی از غلبه داد بر بیداد نیز باشد.
البته باید میان اسطوره و تاریخ تفاوت گذاشت. داستان فریدون و ضحاک بخشی از سنت اساطیری ایران است و نباید آن را یک واقعه تاریخی اثبات‌شده در نظر گرفت.
آداب و رسوم جشن مهرگان
آیین مهرگان در دوره‌های مختلف یکسان نبوده و حتی امروزه نیز شیوه برگزاری آن از منطقه‌ای به منطقه دیگر تفاوت دارد.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های جشن، گردهمایی مردم است. خانواده‌ها یا اعضای جامعه دور هم جمع می‌شوند، غذا و خوراکی آماده می‌کنند و بخشی از مراسم را به شادی و دیدار اختصاص می‌دهند.
در برخی شکل‌های امروزی این جشن، محصولاتی مانند میوه، غلات و دیگر فرآورده‌های کشاورزی روی سفره قرار می‌گیرند. موسیقی، آواز، برنامه‌های فرهنگی و اجرای آیین‌های محلی نیز می‌تواند بخشی از مراسم باشد.
در روایت‌های تاریخی، از هدیه دادن، شادباش گفتن و آراستن سفره یا خوان مهرگان نیز یاد شده است. طبیعی است که بسیاری از این رسم‌ها طی قرن‌ها دگرگون شده باشند و آنچه امروز برگزار می‌شود دقیقاً مشابه آیین‌های دوره باستان نباشد.
سفره مهرگان شامل چه چیزهایی است؟
امروز معمولاً هنگام معرفی مهرگان تصویری از یک سفره رنگارنگ نیز دیده می‌شود.
ترکیب این سفره قانون واحدی ندارد و در مناطق مختلف می‌تواند متفاوت باشد. با این حال، استفاده از محصولات فصل و خوراکی‌هایی که نماد فراوانی و برداشت محصول هستند، جایگاه مهمی دارد.
میوه‌هایی مانند انار، سیب و انگور، انواع خشکبار، شیرینی، غلات و خوراکی‌های محلی می‌توانند بخشی از سفره‌های امروزی مهرگان باشند. نوع محصولات نیز طبیعتاً بر اساس اقلیم و سنت‌های هر منطقه تغییر می‌کند.
در این میان، انار بیش از بسیاری از میوه‌های دیگر با تصویر امروزی مهرگان پیوند خورده است؛ میوه‌ای پاییزی که رنگ قرمز و دانه‌های فراوان آن باعث شده حضور پررنگی در سفره‌ها و تصاویر مرتبط با جشن‌های ایرانی داشته باشد.
مهرگان در شعر و ادبیات فارسی
یکی از نشانه‌های اهمیت مهرگان، حضور مکرر آن در ادبیات فارسی است.
شاعرانی مانند فردوسی، رودکی، منوچهری دامغانی، عنصری و مسعود سعد سلمان از مهرگان یاد کرده‌اند. در بسیاری از این شعرها، مهرگان با شادی، پاییز، پادشاهی، طبیعت و فرا رسیدن روزهای خوش همراه شده است.
این حضور گسترده نشان می‌دهد مهرگان تنها یک آیین مذهبی یا کشاورزی نبوده و در زندگی فرهنگی ایرانیان نیز شناخته شده بوده است.
حتی نام «مهرگان» در تاریخ موسیقی ایران نیز دیده می‌شود. در برخی متون موسیقی قدیم از مقام یا لحنی با نام مهرگان یا مهرگانی یاد شده است؛ هرچند اطلاعات دقیقی درباره شکل و صدای آن در دست نیست.
تفاوت مهرگان و نوروز چیست؟
مقایسه مهرگان با نوروز می‌تواند جایگاه این جشن را بهتر نشان دهد.
نوروز در آغاز بهار برگزار می‌شود و بیش از هر چیز با سال نو، رویش دوباره طبیعت و شروع دوره‌ای تازه ارتباط دارد.
مهرگان جشنی پاییزی است و ارتباط بیشتری با برداشت محصول، پایان چرخه کشاورزی، سپاسگزاری و فرا رسیدن نیمه سرد سال دارد.
هر دو جشن به تغییرات طبیعت وابسته‌اند، اما یکی آغاز رویش را جشن می‌گیرد و دیگری با فصل رسیدن و برداشت محصولات ارتباط پیدا کرده است.
به همین دلیل گاهی از مهرگان با تعبیر «نوروز پاییزی» نیز یاد شده است، هرچند این عنوان نباید باعث شود تفاوت‌های تاریخی و آیینی دو جشن نادیده گرفته شود.
آیا جشن مهرگان هنوز برگزار می‌شود؟
مهرگان برخلاف بسیاری از آیین‌هایی که تنها در متون تاریخی باقی مانده‌اند، همچنان یک سنت زنده محسوب می‌شود.
این جشن در برخی جوامع زرتشتی ایران، مراسم فرهنگی و انجمن‌های ایرانی و همچنین در تاجیکستان برگزار می‌شود. شکل برگزاری آن می‌تواند از یک مراسم خانوادگی کوچک تا جشن‌های عمومی و فرهنگی متفاوت باشد.
یکی از مهم‌ترین اتفاقات سال‌های اخیر نیز ثبت جهانی آیین مهرگان در سال ۲۰۲۴ بود. این پرونده به صورت مشترک توسط ایران و تاجیکستان ارائه شد و در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت قرار گرفت.
این ثبت بیشتر از آنکه درباره قدمت یک جشن باشد، بر زنده بودن آیین و انتقال آن میان نسل‌ها تأکید دارد.
چرا مهرگان برای گردشگری فرهنگی جذاب است؟
برای گردشگری فرهنگی، تنها آثار تاریخی اهمیت ندارند. جشن‌ها و آیین‌های محلی گاهی می‌توانند درباره فرهنگ یک منطقه اطلاعاتی بدهند که با بازدید از یک بنای تاریخی به دست نمی‌آید.
مهرگان نمونه خوبی از چنین آیینی است. در این جشن می‌توان ردپای کشاورزی، گاه‌شماری ایرانی، اسطوره، ادبیات، خوراک و روابط اجتماعی را در کنار هم دید.
برای مسافری که در فصل پاییز به شهرها یا مناطقی سفر می‌کند که مراسم مهرگان در آن‌ها برگزار می‌شود، حضور در یک برنامه فرهنگی مرتبط می‌تواند تجربه متفاوتی از مقصد ایجاد کند.
البته مانند هر آیین بومی دیگری، بهتر است گردشگران پیش از شرکت در مراسم، درباره قوانین محل، زمان دقیق برنامه و عمومی یا خصوصی بودن آن اطلاعات کافی داشته باشند.
جمع‌بندی
جشن مهرگان یکی از آیین‌های قدیمی فرهنگ ایرانی است که در گذر زمان معناهای مختلفی پیدا کرده است. این جشن از یک سو با مهر، دوستی و روشنایی و از سوی دیگر با آغاز پاییز و برداشت محصولات کشاورزی پیوند دارد.
روایت اساطیری پیروزی فریدون بر ضحاک، حضور پررنگ مهرگان در شعر فارسی و آداب متنوعی که در مناطق مختلف شکل گرفته‌اند، باعث شده این جشن فقط یک مناسبت تقویمی نباشد.
امروزه نیز مهرگان در بعضی جوامع برگزار می‌شود و ثبت جهانی آن در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که این آیین همچنان بخشی از میراث فرهنگی زنده ایران و تاجیکستان است.
برای شناخت جشن‌های ایرانی، مهرگان یکی از بهترین نمونه‌هاست؛ جشنی که در آن طبیعت، تاریخ، اسطوره و زندگی روزمره مردم به هم می‌رسند.
سوالات متداول درباره جشن مهرگان
جشن مهرگان چه روزی است؟
در گاه‌شماری سنتی، روز مهر از ماه مهر یعنی شانزدهم مهر با این جشن ارتباط دارد، اما به دلیل تفاوت گاه‌شماری‌ها و سنت‌های محلی، تاریخ برگزاری آن در منابع و مناطق مختلف متفاوت است.
جشن مهرگان برای چیست؟
مهرگان با مفاهیمی مانند مهر و دوستی، فصل پاییز، برداشت محصولات و سپاسگزاری ارتباط دارد و در اسطوره‌های ایرانی نیز با پیروزی فریدون بر ضحاک پیوند خورده است.
آیا مهرگان یک جشن زرتشتی است؟
مهرگان در سنت‌های دینی و فرهنگی ایران باستان جایگاه داشته است و امروزه نیز در میان زرتشتیان برگزار می‌شود، اما شکل معاصر آن محدود به یک گروه نیست و جوامع دیگری در ایران و تاجیکستان نیز آن را برگزار می‌کنند.
جشن مهرگان ثبت جهانی شده است؟
بله. آیین مهرگان در سال ۲۰۲۴ به صورت مشترک برای ایران و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد.
مهرگان چه ارتباطی با فریدون و ضحاک دارد؟
در روایت‌های اساطیری ایران، مهرگان با شکست ضحاک و آغاز پادشاهی فریدون ارتباط داده شده است.
